LUS HMOOB DAW
Lus Hmoob Dawb yog ib hom lus uas muaj Hmoob hais coob tsawv nyob rau hauv Suav teb, Lostsuas teb, Nyab-laj teb, Thaib teb thiab ntau lub tebchaws vammeej, xws li Asmeslivkas teb, Fabkis teb, Auvtaslias teb thiab Nkisyas teb, Tej zaum, cov neeg uas hais hom lus no yuav muaj txog 1 000 000 tus neeg li. Lus Hmoob Dawb zoo li cas, nws los qhov twg los thiab peb muaj puastsawg txoj kev taug-xyuas lus Hmoob Dawb, peb yuav tau hais rau ntu no.
1. LUS HMOOB DAWB ZOO LI CAS
Lus Hmoob Dawb yog ib hom lus uas muaj suab sib nkaus xwb, xws li: av, dej, neeg, tsiaj, mus, los,...(Cov lus uas muaj suab nchav kuj zoo li lus Blog, lus Askiv, lus Fabkis: at, dig, team, stop). Tshaj ntawd, lus Hmoob kuj muaj ib lub suab ntau xwb (monosyllabic) ntau xwb, ib yam li : neeg, tsiaj, dej, av, nroog, zos, mus, los, zoo, phem... Qho lo lus kuj muaj ob los ntau lub suab, xws li : tswvyim, hwjchim, yuamsij, dab-laug, txiv-peeb-lab... Tsuastab cov lus no yeej muaj tsawg. Tshaj ntawd, Hmoob Dawb kuj hais lus ua yim (8) theem suab (tone), xws li : ka, kab, kad, kag, kaj, kam, kas, kav.
Thaum Hmoob Dawb hais lawv cov lus, lawv hais tau nrawmnroos thiab tsuag tsawv. Lawv tsis tshua laug suab. Tshaj ntawd, cov suab kuj yoojyim tsawv, es tus hais tsis tshua laj hais los laj mloog tau. Yog peb piv rau lwm haiv neeg cov lus, kev siv lus Hmoob Dawb (grammar) kuj yoojyim kawg li: peb tsis hloov peb cov lus (no inflections), peb cov kev txuas lus (syntax) kuj yoojyim kawg li thiab: peb hais txog tus tswv (subject) ua ntej, ces peb hais txog qhov num uas nws ua (action) lawv qab, ces hais txog cov tw (complements) rau qhov kawg: kuv noj mov.
Lus Hmoob Dawb, txawm tias yuav muaj neeg hais tsis coob puastsawg, muaj kev siv tsis tau dav heev los (xws li lwm haiv neeg vammeej cov lus), nws kuj zoo siv, zoo hais rau Hmoob lub neej lawm thiab. Nyob rau hauv Lostsuas teb, nws yog ib hom lus uas muaj Hmoob hais coob thiab muaj kev siv dav tsawv lawm. Nyob rau lwm lub tebchaws, xws li Asmeslivkas teb, Fabkis teb, Kasnasdas teb thiab Auvtaslias teb, Hmoob kuj siv hom lus no coob kawg li thiab. Hom lus no, peb hais tsis tau tias zoo tshaj lwm hom lus Hmoob, tiamsis nws yog ib hom lus uas muaj cov neeg Hmoob nto be hais, ces sawvdaws cia li saib tias nws muaj nqi tuaj lawm. Txawm li cas los, yav tom ntej no, yog sawvdaws siv hom lus kom dav ntxiv, ces nws yuav yog ib hom lus uas muaj nqi, muaj kev tseemceeb rau peb haiv Hmoob.
2. LUS HMOOB DAWB LOS QHOV TWG LOS
Tsis muaj leej twg yuav paub tseeb tias lus Hmoob Dawb los qhov twg los, tiamsis yog peb ua-zoo xav, ua zoo taug-xyuas, peb yuav pom tau tias lus Hmoob Dawb lub caj, lub ces yog los qhov twg los.
Thaum xubthawj, tsis paub tias yog puastsawg txhiab xyoo los lawm, peb haiv Hmoob tseem muaj tsawg tus neeg thiab tseem nyob ua-ke, mas lawv tsuas hais ib hom lus nkaus xwb. Hom lus ntawd zoo li cas, kuj tsis muaj leej twg yuav paub tau. Ntev los tom qab no, peb haiv Hmoob coob ntxiv tuaj, lawv yuavtsum tau sib-ncaim mus nyob rau ntau qhov chaw (xwv thiaj li muaj av ua noj), ces txij li thaum ntawd los, lawv thiaj li hais lus sib-txawv tas lawm. Los txog nej hnub no, peb haiv Hmoob thiaj li muaj ntau hom lus. Lus Hmoob Dawb yog ib hom lus uas tau ncau, tau tawg ntawm lub hauvpaus los, xws nkaus li ib tsob ntoo uas tau ncau ua ntau caj, ntau ceg, ntau theem. Tiamsis, lus Hmoob Dawb yog theem, yog ces uas nyob deb kawg-nkaug, vim nws txawv lwm hom lus Hmoob lawm ntau.
Raws li Tsab Chij hais nyob hauv nws phau ntawv "Paj Tawg Lag teb", cov Hmoob Ntsuab, Hmoob Sib, Hmoob Xauv, Hmoob Peg kuj hais lus sib txawv tsis ntau. Tiam
-sis, raws li peb paub, lus Hmoob Dawb kuj txawv lwm hom lus Hmoob lawm ntau. Qhov nov txhais tau tias Hmoob Dawb tau ncaim lwm pawg Hmoob los tau ntev tsawv lawm (300 xyoo?) thiab txij li thaum lawv txav los ze rau ntawm tus ciajciam Suav teb, Nyab-laj teb thiab Lostsuas teb ntawd, ces lawv hloov cov lus thiab cov suab lawm ntau zujzus. Nej hnub no, lus Hmoob Dawb txawv lus Hmoob Ntsuab (hom lus Hmoob uas ze lus Hmoob Dawb tshaj plaws) ntau txog li 20% ntawm cov lo lus, tiamsis cov suab lus kuj txawv lawm ntau diam (yog yus tsis ua zoo mloog, yus yeej laj to-taub tau lus Hmoob Ntsuab).
Vim li cas Hmoob Dawb thiaj li hloov lus los hais li no? Qhov nov kuj tsis muaj leej twg paub tseeb. Tiamsis, qhov peb xav tias yuav yog ces yog ib txheej neeg hloov lawv cov lus, cov suab lawm qho mentsis. Ces ntau txheej kuj hloov lawm ntau lo lus, ntau lub suab. Thaum kawg, Hmoob Dawb thiaj li hais lus li no.Qhov lawv pheej hloov (raws li peb hais dhau los) yog lawv nyiam cov suab tshiab, lawv muaj kev siv cov lus tshiab thiab muaj tswvyim los siv lus mus rau lwm txoj kev tshiab. Thaum kawg no, peb hais tau tias lus Hmoob Dawb los ntawm pawg Hmoob uas xub txav los nyob rau yav qab Xeev Yusnas, ze rau ntawm tus ciajciam Lostsuas teb thiab Nyab-laj teb ntawd.
3. KEV TXHEEBXYUAS LUS HMOOB DAWB
Kev txheebxyuas lus Hmoob Dawb, los kuj zoo li kev txheebxyuas lwm hom lus, yeej yog ib qho haujlwm loj thiab cov heev, vim muaj ntau qhov rau peb taug, muaj ntau yam rau peb xyuas. Tsis muaj leej twg yuav txheeb tau txhijtxhua los pom tau txhua tsav, txhua yam. Ib leeg tsuas pom qho qhov, tsuas paub qho mentsis xwb. Nws yuavtsum muab lwm tus neeg cov tswvyim, lwm haiv neeg cov txujci los ntxiv rau. Nyob rau hauv no, peb muab kev txheebxyuas lus Hmoob Dawb faib ua xya theem li no:
1. LO LUSNyob rau hauv theem ib, peb yuav hais txog lo lus. Lo lus yog cov suab uas muaj qhov cim, es peb siv los qhia xwm thiab tswvyim rau lwm tus neeg paub. Peb muaj ntau txhiab, ntau vam lo lus. Txhua lo lus nyias muaj nyias qhov cim thiab txoj kev siv. Peb muab lawv faib tau ua ntau hom, ntau pawg raws li qhov lawv cim thiab lawv txoj kev siv.
Nyob rau hauv theem ob, peb yuav txheeb txog suab lus, vim peb xav paub tias peb cov lus muaj suab zoo li cas, peb siv puastsawg hom suab los ua lus thiab txhua lub suab muaj lub ntsiab, muaj plawv zoo li cas.
Nyob rau hauv theem peb, peb yuav los xyuas txog koog lus. Koog lus yog cov lus uas peb muab hais ua ke, es cim kom tau ib qho dabtsi tseeb tshaj lo lus, xws li : tsev-av, tsev-lawj, tsev-vov-vuas, tsev-kawm-ntawv, tsev-kho-mob.
Ntu lus yog cov lus uas peb hais nrog ib lo lus, es qhia txog ntau tsav, ntau yam kom tseeb ntxiv, xws li : lub tsev nrad, nws ob lub tsev, peb tus txiv-ntxawm lub tsev. Ntu lus, peb yuav hais rau hauv theem plaub.
Nyob rau hauv theem tsib, txoj lus yog cov lus uas peb hais sib-raws, sib-tuav ua-ke, es qhia tau ib qho xwm los tswvyim tseeb rau lwm tus neeg paub, ib yam li:
Qho zaus, tej txoj lus kuj ntev thiab cov heev. Yog li ntawd, peb muab lawv faib ua ntau toom lus li no:
- Nws xav/ tias nws yuav mua ua luam,/ es nws thiaj li yuav
muaj nyiaj li luag. >
Toom lus, peb yuav muab hais rau hauv theem rau.
Kev siv lus, nyob rau hauv theem xya, yog qhia txog peb Hmoob txhua txoj kev siv lus thiab txhua theem kev siv lus. Tej kev siv lus no kuj cov heev, tiamsis muaj kev tseemceeb rau neeg lub neej kawg nkaus. Luag hais tias leej twg txawj siv lus, paub hais lus, ces sawvdaws saib nws muaj nqi heev. Yog li ntawd, peb yuavtsum los taugxyuas neeg cov kev siv lus no.
Xya theem kev txheeb lus Hmoob Dawb no, peb yuav tau muab hais kom meej ntxiv rau yav tom ntej no. Sawvdaws meejyeem soj qab, taug lw tau mus.
Back to: [Hmong Oz page] [Hmong Homepage]