NTAWV TXHEEBXYUAS
TXOG
LUS HMOOB DAWB


Yeeb Nyiajsua Lis
Australia
15/04/1998

[ Lus qhib ] [ Lus piav ]

i. LUS
ii. LUS HMOOB
iii. LUS HMOOB DAWB
1. LO LUS
2. SUAB LUS
3. KOOG LUS
4. NTU LUS
5. TXOJ LUS
iv. KEV SIV LUS
v. NTAWV HMOOB


LUS QHIB

Thaum nyob rau Blog teb, ua ntej xyoo 1975 ntawd, kuv yog ib tug xibhwb qhia ntawv nyob rau hauv tsev-kawm-ntawv theem nrab (High School). Tom qab lub tebchaws tau nchuav lawm, kuv kuj tau thojnam tuaj nyob rau tebchaws Auvtaslias. Txij li thaum ntawd los mus, kuv kuj yog ib tug neeg khwv noj, khwv haus lawm xwb. Tiamsis, kuv muaj lub siab xav tau tias kuv yuavtsum ua kom tau ib qho dabtsi los rau peb Hmoob tau siv, los pab peb Hmoob, los txhawb peb Hmoob lub neej, es seb peb puas yuav zoo tau li luag thiab. Qhov ntawd yog sau txog Hmoob cov lus, qhia kom lawv paub txog lawv cov lus zoo tuaj thiab paub siv kom meej, kom tseeb tshaj qhov qub.

Tiamsis, lus yog neeg ib qho txujci cov heev. Kuv tau siv sijhawm ntau xyoo los txheeb-xyuas txog lus, los los txog nej hnub no, kuv tseem paub lus tsis tau zoo li thiab. Txawm li cas los, kuv xav tias lub caij, lub nyoog uas yuav qhib-nthuav kuv tej tswvyim, tej lus tseemceeb uas piav txog "lus" ntawm los txog lawm (vim kuv tau txheebxyuas los ntev dhau heev lawm -15 xyoos). Txawm tias yuav muaj ntau qhov uas tseem hais tsis tau meej, ntau yam uas hais tsis tau raug los, kuv vam ntsoov tias sawvdaws yuav muab kev koom tes los sib pab txhawb, sib pab kho rau kom meej, kom raug ntxiv tuaj, es peb Hmoob thiaj li yuav muaj tau kev txawj, kev ntse thiab txujci los siv li luag.

Cov lus thiab tswvyim nyob rau hauv no, sawvdaws muaj cai coj mus siv, coj mus hais tawm, luam tawm rau lwm tus neeg tau nyeem, tau kawm, tau paub, tiamsis tsis muaj cai coj mus siv rau sab ua lag, ua luam. Yog leej twg ho xav ua li ntawd, nws yuavtsum tau txais cai ntawm tus sau tso. Tshaj ntawd, yog leej twg ho xav nrog tus sau tham, xav qhia tswvyim rau nws paub, tus neeg ntawd yeejmeem sau ntawv tuaj rau nws raws li lub chaw nyob no: 5 Childers St, Bonnyrigg, NSW 2177, Australia. Tus sau yuav muaj lus zoo siab tos-txais nws cov ntawv los tswvyim txhua lub sijhawm.

Thaum kawg no, kuv cia siab tias cov lus thiab tswvyim nyob rau hauv no yuav pab kom peb Hmoob to taub txog peb cov lus zoo ntxiv tuaj. Yog qhov twg ho tsis zoo, tsis raug, peb muab tso povtseg mus. Peb tsuas yuav qhov raug, qhov zoo thiab qhov muaj nqi rau peb xwb.

>Yeeb Nyiajsua Lis
Australia
15/04/1998


LUS PIAV

Nyob hauv lub ntiajteb no, muaj ntau tsav, ntau yam tsiaj. Hom zoo li cas los kuj muaj tas. Tsuastab, hom uas muaj kev txawjntse thiab kev vammeej loj tshaj plaws, ces kuj yog neeg xwb. Neeg yog ib tug tsiaj uas muaj lub zog me, khiav tsis ceev, tsis muaj kub los kaus hniav los pab ceev nws li tej tsiaj. Tiamsis, neeg ho muaj peevxwm ntau tshaj tej tsiaj, ua dabtsi los ua yeej tej tsiaj. Thaum kawg, neeg yog tus tsiaj uas los kav lub ntiajteb no. Vim li cas neeg ho muaj peevxwm ntau baum li no, es tej tsiaj tseem nyob xws nkaus li yav dhau los lawm thiab xwb? Tej no kuj ntxim xav kawg nkaus.

Tej neeg uas tau taug-xyuas txog neeg lub neej yav dhau los tau piav tias neeg muaj kev txawjntse, neeg muaj peevxwm ntau, vim neeg muaj lub hlwb loj (yog piv rau lawv lub cev), ces neeg muaj cimxeeb ntau, txawj xav, txawj ntaus tswvyim ua ub, ua no. Thaum kawg, neeg thiaj li zoo tau li nej hnub no. Tej no kuj muaj tseeb kawg nkaus. Tsuastab, tseem tshuav qho qhov ntxiv thiab.

Neeg nyiam nyob ua ke, neeg nyiam sib-pab, sib-koom tes, thiab qhov tseemceeb tshaj plaws yog neeg txawj sib-qhia xwm thiab tswvyim. Xwm yog qhov neeg pom, neeg hnov, neeg ua, neeg siv, tsis hais yav dhau los los tamsis no. Tswvyim qhov qhov neeg nyuamqahuav xav tau xwb, es tsis tau muaj nyob rau qhov twg. Thaum neeg muaj peevxwm sib-qhia tau xwm thiab tswvyim li no lawm, ces neeg thiaj li ntse zujzus, muaj peevxwm ntau zujzus thiab pib mus rau txoj kev txawjntse thiab vammeej.

Nyob rau hauv neeg lub neej, lawv muaj ntau txoj kev los sib qhia xwm thiab tswvyim li no:

Txoj ke uas neeg siv lawv lub ntsejmuag, qhov-muag los sib qhia xwm thiab tswvyim yog txoj ke uas yoojyim tshaj plaws, es tsis siv dag-zog ntau. Thaum neeg txiav muag, qi muag los sib zog rua qhov-muag hlawshlaws, lawv yeej qhia tau ib qho xwm los tswvyim dabtsi lawm. Qho zaus, yus ntsia ib tug neeg lub qhov muag xwb, yus yeej paub tias nws xav tau li cas, muaj kev ntxhov siab los zoo siab, nws to taub, paub txog qhov yus hais los tsis paub. Ntxiv ntawd, neeg kuj ua ntsejmuag nyha, ntsejmuag luag-nyav los ntsejmuag tsuag tsawv. Tej no kuj qhia tau ntau tsav, ntau yam rau lwm tus neeg paub.

Qho zaus, neeg kuj ncaws taub-hau, es qhia tias qhov lwm tus hais mas yog lawm, los lawv pomzoo li lwm tus neeg hais lawm. Thaum lawv co taub-hau, yog lawv tsis pomzoo los lawv xav tias tus hais tau hais datsis tsis yog lawm. Tshaj ntawd, lawv kuj siv lawv cov ntivtes los ob txhais tes los piav, qhia txog qhov ub, qhov nov rau lwm tus neeg paub thiab. Thaum ib tug neeg "tsa nws tus ntivtes xoo" rau yus, ces yog nws qhia tias yus tau ua ib qho dabtsi zoo kawg li lawm. Thaum ib tug neeg muab nws txhais tes "co tom ntej rau tom qab" rau yus, ces yog nws xav kom yus mus rau ntawm nws. Thaum ib tug neeg xuas nws ob txhais tes pos nws ob lub qhovntsej, ces yog nws tsis xav hnov yus cov lus. Tej no kuj yog ib co kev uas neeg siv los qhia xwm thiab tswyim rau lwm tus neeg paub.

Ntxiv ntawd, neeg kuj siv lawv lub cev los ua yeebyam tawm rau sawvdaws pom, es qhia tau xwm thiab tswvyim rau luag paub, xws li thaum ib tug neeg maj, nws yeej ua haujlwm ceev nrooj, thaum ib tug neeg tshaib plab, nws yeej tsis tshua muaj zog ua dabtsi thiab tsis xav nrog leej twg hais lus. Thaum yus ho mus ntsib ib tug neeg uas yus tsis tau paub dua, yus ntsia nws lub yeebyam xwb, yus yeej paub tias nws nyiam yus los tsis nyiam.Tej no kuj qhia tau ntau qhov xwm los tswvyim rau peb paub thiab.

Tiamsis, nyob rau hauv neeg lub neej, kev siv suab, siv lus los sib qhia xwm thiab tswvyim yog txoj kev uas neeg siv ntau tshaj plaws thiab tau haujlwm zoo kawg nkaus. Tej kev piav tes, co taub-hau, zij ncaug, ntxi muag los siv lub cev ua yeebyam ntawd yeej qhia tsis tau xwm thiab tswvyim meej los ntau baum li lus. Lus yog ib qho twj tseemceeb uas neeg tsim tau los siv rau sab qhia xwm thiab tswvyim. Neeg siv tau lus rau txhua lub sijhawm. Thaum neeg twb nyob sib nrug deb tsawv lawm, los muaj dabtsi thaiv lawv lawm, lawv tseem siv tau lus los sib hu, sib tham. Nej hnub no, neeg tseem muaj peevxwm xa tau lus rau hauv hlua xovtooj (telephone) los xa tau rau nruab cua (radio), es neeg nyob rau sab ntiajteb twg los tseem sib tham tau los sib nug tau xov. Lus, peb hais tau tias, yog neeg txoj kev sib qhia xwm thiab tswvyim uas tseemceeb kawg nkaus. Yog neeg tsis muaj lus, ces neeg yeej tsis muaj lub neej zoo li nej hnub no hlo li.

Tom qab neeg muaj lus, txawj siv lus los sib qhia xwm thiab tswvyim lawm, lawv kuj txawjntse, txawj ua noj ua haus, muaj lag, muaj luam, muaj kev vammeej thiab muaj teb, muaj chaw. Thaum ntawd, neeg yuavtsum nrhiav kev los khaws lawv tej lus, tej tswvyim, tej kev txawjntse, kev ua noj, ua haus cia. Yog li ntawd, neeg thiaj li tsim ntaubntawv los siv. Ntaubntawv yog ib qho twj uas pab tau neeg lub neej kom ruaj, kom vam ntxiv, vim ntaubntawv khaws tau ntau tsav, ntau yam txujci, kev txawjntse cia thiab nthuav tau lawv mus deb. Yog leej twg paub ntawbntawv, tus neeg ntawd kuj muaj nqi dua, vim luag sau dabtsi rau hauv ntaubntawv, los nws yeej nyeem tau, paub tau tas. Ntaubntawv muaj nqi nyob rau theem ob rau ntawm txoj kev sib qhia xwm thiab tswvyim (nyob rau tom qab lus)

Lwm txoj kev uas neeg siv los qhia tau xwm thiab tswvyim kuj yog siv duab, saib duab, tsis hais duab kos (drawing, painting), duab kaw (photograph) los duab zom (video/motion pictures). Qho zaus, yog peb siv lus los siv ntawv xwb, tus mloog los tus nyeem kuj paub tsis tseeb txog qhov peb hais los peb sau puastsawg. Tsuastab, yog peb siv duab nrog lus los nrog ntawv, tus mloog los tus nyeem yuav paub tseeb dua. (Yog ib tug neeg tsis tau pom dua lub tsheb, txawv peb yuav piav baum li cas los, nws yeej paub tsis tseeb. Yog peb kos duab rau nws saib, los muab duab rau nws pom, nws yeej yuav paub tseeb tias lub tsheb zoo li cas tiag.)

Ntxiv ntawd, kev siv cim (sign) kuj qhia tau xwm thiab tswvyim rau neeg paub thiab, xws li cov cim uas luag kos rau ntawm tej kev, es qhia tias yav tom ntej muaj kev tshuam, kev nkhaus, kev tws, kev blua . Tej no kuj muaj nqi rau tus tsav tsheb kawg li, vim luag qhia kom paub ceevfaj, es thiaj li yuav tsis muaj xwm phem. Tshaj ntawd, luag kuj sau cim rau ntawm tej tshuaj, tej chaw tawm rooj, tej tsev kho mob, tej tshuab ua haujlwm los tej khoom siv kom yus paub siv lawv. Kev siv cim kuj pab tau neeg zoo, vim ib txhia neeg tsis txawj ntawv, ces tsis paub nyeem luag tej ntawv. Tshaj ntawd, cim kuj ua kom yus paub txog qhov luag qhia ntawd yoojyim thiab sai heev. Ntxiv ntawd, qho zaus, neeg kuj siv cov cim-tsa (tsa chij, tsa tes, yoj tes, tso pa-taws, tsom teeb) los cim-suab (khob ntoo, khob hlau, ntaus nruas) los qhia xwm thiab tswvyim. Tej no kuj ua tau haujlwm zoo rau neeg kawg li thiab, yog neeg txawj siv kom haum lub caij, lub nyoog.

Tej peb hais los no yog neeg tej kev uas lawv siv los sib qhia xwm thiab tswvyim, es lawv thiaj nyob tau ua ke, muaj kev sib pab, sib txhawb, daws tau lawv tej teebmeem thiab sib qhia tau kev txawj, kev ntses. Tiamsis, txhua tsav, txhua yam yeej swb lus tas nrho. Tshaj ntawm qhov neeg siv tau lus rau txhua lub sijhawm, neeg tseem xa tau lus mus rau qhov deb (xa ntawv, ntaus xovtooj) thiab khaws tau neeg tej kev txawj, kev ntse cia ntev (zom lus cia, sau rau hauv ntaubntawv cia). Lus, peb hais tau tias, yog ib qho twj muaj nqi rau neeg kawg-nkaus.

Nyob rau hauv no, peb yuav txheeb-xyuas txog lus, vim lus muaj kev tseemceeb rau neeg lub neej heev. Tshaj ntawd, peb kuj yuav txheeb-xyuas txog lus Hmoob Dawb. Txawm tus sau ho sau ua lus Hmoob Dawb xwb los, nws vam ntsoov tias cov tswvyim nyob rau hauv no yuav muaj nqi thiab yuav pab tau txhua leej, txhua tus neeg uas xav paub txog lus. Sawvdaws yeejmeem soj qab, tau lw tau mus lawm yav tom ntej.


@ @ @

Yeeb Nyiajsua Lis
Australia
15/04/1998


Jump to: [i. LUS ] [ ii. LUS HMOOB] [ iii. LUS HMOOB DAWB] [ 1. LO LUS] [ 2. SUAB LUS] [ 3. KOOG LUS] [ 4. NTU LUS] [ 5. TXOJ LUS] [ iv. KEV SIV LUS ] [ v. NTAWV HMOOB]

Back to: [Hmong Oz page] [Hmong Homepage]